كتاب الكترونيك
اگر چه نظام توليد كتاب الكترونيك در ربع چهارم قرن بيستم پا به عرصه وجود نهاد ولي هيچ نقطه مشتركي با نظامهاي چاپي سه قرن گذشته يعني چاپ افست، Flexography ، و الكترواستاتيك ندارد. در اين نظام نه از مركب استفاده ميشود، نه از كاغذ، و نه از ماشين چاپ، و نه مطالب به طور دائم روي چيزي چاپ ميشوند؛ و شكل و اسكلت بندي آن هيچ شباهتي با نسخههاي خطي (يعني Codex ) كه طي قريب دو هزار سال مرسوم بوده است، ندارد و البته با استقبال كمي هم روبرو شده است، چرا كه يك تغيير فيزيكي افراطي را به استفاده كننده عرضه ميدارد: يعني از كتاب سنتي با جلدهاي رنگارنگ و متنوع كه ميتوان آن را در دست گرفت و مطالعه كرد به يكباره انسان با صفحه نمايشگر كامپيوتر و يا صفحات نمايشگر مسطح لپ تاپها يا نوت بوكها روبرو ميشود. كتابهاي الكترونيك در شرايط كنوني شبيه اتومبيلهاي اواخر قرن نوزدهم است، كه طي قريب يك دهه پس از اختراع سه چرخة موتوري توسط كارل بنز در 1885، درشكه بدون اسب محسوب ميشد، تا اينكه كارخانه فرانسوي پانهارد و لاواسور ماشيني ساختند كه طرح آن بيش از يك قرن دوام داشت.
در اين اتومبيل موتور به جاي قرار گرفتن روي محور عقب در قسمت جلوي ماشيني و زير كاپوت جلو قرار داشت. يك ميلة مايل با يك غربيلك فرمان جاي ميلة عمودي يا سكان را گرفته بود و پدالهاي پايي جاي اهرمهاي دستي را گرفته بودند. كتاب الكترونيك اواخر دهة 1990 را ميتوان به همان كالسكة بدون اسب تشبيه كرد.
همانند لوح گلين و طومار پاپيروس، كتاب الكترونيك نيز نوعي فن آوري را به كار ميگيرد كه اساساً براي حل مشكلات و مسائل ثبت اطلاعات و اسناد اداري و بازرگاني به وجود آمده است. اولين كامپيوتر در سال 1945 براي ارتش ايالات متحده و دومي در سال 1949 براي دانشگاه كمبريج ساخته شد. كامپيوترهاي اوليهاي كه به فروش رسيدند عبارت بودند از BINAC كه در سال 1950 به شركت هواپيمايي نور تراپ فروخته شد، و يك كامپيوتر "اِار 1101" كه آنهم در سال 1950 به انستيتو تكنولوژي جورجيا فروخته شد؛ يك كامپيوتر "ِفرانتِي مارك يك" كه در سال 1951 به دانشگاه منچستر و يك كامپيوتر "يوني واك 1" كه در همان سال به اداره آمار ايالات متحده فروخته شد. مدلهاي مختلف كامپيوتر توليد شدند و به ادارات و شركتهاي مختلف فروخته شدند تا اينكه در اواخر سال 1953 يك شركت انگليسي آغاز توليد يك كامپيوتر را با امكان پردازش وسيع كه ميتوانست كارهايي نظير حسابداري و كنترل موجودي و بسياري اعمال ديگر را انجام دهد، اعلام كرد. بار ديگر نيازهاي نهادهاي دولت و مشاغل سبب روي آوردن به يك فن آوري پايه و بنيادين براي توليد كتاب گرديد.
با اينكه قريب ربع قرن است با كتابهايي در قالب الكترونيك محشور هستيم ولي هنوز هم به سختي ميتوانيم بگوئيم كه فعاليتي به نام صنعت كتابهاي الكترونيك وجود دارد. دليل آن روشن است.
كتابهاي الكترونيك موجود هيچگونه جذابيتي براي طيف وسيعي از استفادهكنندگان از كتاب و مطالعهكنندگان ندارد، و اين نوع مواد پذيرش گستردهاي نخواهند داشت مگر اينكه لااقل دو نوآوري مهم اتفاق افتد: نخست اينكه، نوعي وسيله خواندني بايد ابداع شود كه استفاده از آن حتي از كتاب چاپي آسانتر باشد ؛ و دوم اينكه،نظامي به وجود آيد كه استفاده از آن ساده و داراي پايگاههاي دادههاي متعدد و گستردهاي كه مرتباً روز آمد ميشوند، باشد و بتواند اطلاعات مورد نياز استفاده كنندگان را در هر مكان و هر زمان تامين كند و حتي استفاده كنندگان بتوانند آن اطلاعات را براي نگهداري و يا يكبار استفاده، از نظام موجود بگيرند. اين پايگاههاي دادهها بايد حاوي كتابها، مجلات، گزارشها، بروشورها، اجراهاي نمايش، نتهاي موسيقي، كنسرتها، و مواد شنيداري - ديداري رقومي شده، و حتي موادي كه هنوز كسي به آنها نيانديشيده است، باشد. اين نظام فراگير بايد متناسب با نيازهاي كاري آينده باشد و بتواند خود را با آنها تطبيق دهد.
مقبول واقع نشدن كتابهاي الكترونيكي موجود را بعضيها با عباراتي چون "نميتوان آن را به رختخواب برد و خواند"، "نميتوان آن را در ساحل دريا خواند" بيان ميكنند و به نوعي به آن اعتراض دارند. اين دو اعتراض وارد است، ولي بايد توجه داشت كه پيشرفت فن آوري به زودي بر اين كاستيها، همانند توفيق بر ديگر كاستيها در طول تاريخ كتاب، فائق خواهند آمد.
نظام كتاب الكترونيك
كتابهاي الكترونيك آينده براي اينكه مقبول واقع شوند، لااقل بايد داراي شش خصيصه زير باشند: 1) خوانايي آن بايد بهتر از هر كتاب خوانايي باشد ؛ 2) صفحه نمايش آن بايد بتواند حداقل پانصد كلمه را روي صفحهاي به ابعاد 15*5/22 سانتي متر يعني اندازة يك صفحه كتاب نشان دهد ؛ 3) اندازه و وزن آن از يك كتاب داستان متوسط كوچكتر و سبكتر باشد؛ 4) بايد بتوان با يك دست آن را نگه داشت، استفاده كرد و خواند؛ 5) قيمت آن بايد از متوسط قيمت يك كتاب داستان كمتر باشد؛ و 6) بايد بتواند در هر مكان و هر زمان به متون موجود روي ميليونها پايگاههاي دادههاي موجود دست پيدا كند. تلفنهاي بي سيم يا همراه در قالب شبكههاي ارتباطات فردي ممكن است بتوانند خصيصه ششم را محتمل سازند، ولي در عين حال لازم است تغييرات فنآورانه بيشتري در كّل نظام توليد، اشاعه و ذخيره اطلاعات الكترونيك پديد آيد. بايد توجه داشت، پيش از آنكه كتاب الكترونيكي به شكلي گسترده مقبول واقع شود تمامي خصيصههايي كه از آنها سخن گفته شد، بايد جمع باشند.
در دهة پاياني قرن بيستم، يعني تا چند ماه پيش، شمار قابل توجهي ناشرين كتابهاي الكترونيكي وجود داشتند و دارند. اگر چه اين ناشرين خطري براي جامعة نشر موجود محسوب نميگردند، ولي باعث پيدايش نگراني بين ناشرين سنتي شدهاند. به هر حال كتابهاي الكترونيكي رقباي جدي براي كتابهاي چاپي به حساب نميآيند، مگر اينكه يك نظام نوين نشر و توزيع پديد آيد و كتابهاي الكترونيكي براي كّل جامعه كتابخوان و استفاده كننده از كتاب كه در حال حاضر مشتاق كتابي نيست كه خواندن آن سختتر از كتابهاي چاپي است، بسيار جذاب گردد.
واژة نظام (يا سيستم) معاني بسيار زيادي به خود گرفته است و بيشتر شبيه كُتي شده كه براي هر كسي كه آن را بپوشد اندازه است. همانگونه كه در اين مقال به آن پرداختيم، كلمه "نظام " يك فرايند در حال پيشرفت را توصيف ميكند كه برخي فعاليتهاي مورد نياز را پديد ميآورد و به آن به عنوان يك كل انديشيده ميشود نه به عنوان مونتاژ اجزاء و دستورالعملها. مقصود يك نظام كتاب الكترونيكي ايجاد امكان دستيابي به اطلاعات و دانش براي افراد است، و يكي از اهدافي كه براي رسيدن به مقصود بايد در نظر گرفته شود ايجاد امكان دستيابي تك تك افراد به هر واحد پايگاه دادههاي تخصصي.
يك نظام سادة كتاب الكترونيكي، اگر بخواهيم جريان امروزي كتاب از نويسنده تا استفاده كننده را نمايش دهيم، عبارتست از اين كه: نويسنده دستنويس خود را به شكل الكترونيكي به ناشر تحويل ميدهد، ناشر آن را ويرايش و به صورت الكترونيكي چاپ و تكثير ميكند و سپس كتابهاي الكترونيكي را به پخشگرهاي كتاب، كتابفروشيها و كتابخانهها ميفروشد و ايشان آنها را به تك تك استفاده كنندگان ميفروشند، امانت ميدهند و يا بين آنها توزيع ميكنند. تمامي راهها به استفاده كننده ختم ميشود، چرا كه بدون وجود وي هيچ توجيهي براي هيچ نظامي وجود ندارد؛ بنابراين هر طراح و يا تحليلگر نظام بايد با استفاده كننده شروع كند. هدف اوليه يك نظام كتاب الكترونيكي بايد اين باشد كه هر استفاده كننده بتواند يك كتابخانه شخصي، با استفاده از مواد ذخيره شده در پايگاههاي دادههايي كه در فاصلهاي دور قرار دارند، يا با استفاده از دستگاه مخصوص خواندن كتابهاي الكترونيكي، و يا از لوحهاي فشرده، براي مقاصد خود فراهم آورد.
سير تحول كتابهاي الكترونيكي
اختراع كتاب الكترونيكي كامپيوتري شده در دهة 1960 در آزمايشگاه آغاز گشت. در سال 1971 پروژه گوتنبرگ با تبديل متون كلاسيك كه قانون حق مولف ديگر شامل حالشان نميشود، به شكل كتابهاي الكترونيكي. آغاز گشت ؛ و اينها نخستين كتابهاي الكترونيكي بودند. ربع قرن بعد حدود 250 عنوان كتاب توسط افراد داوطلب استنساخ شدند و از طريق اينترنت در دسترس استفاده كنندگان قرار گرفتند. پروژه مشابهي با نام " كتابخانه عمومي اينترنت " در دانشگاه كلمبيا انجام گرفت. يعني ناشران سنتي براي تبديل كتابهايي كه چاپ كردهاند به شكل رقومي، با برخي توليد كنندگان نرمافزار همكاري ميكنند.
قابليت حمل و نقل كتابهاي الكترونيكي يكي از خصيصههاي دهة 1980 است كه با پيدايش صفحات نمايش دستي روي دستگاههاي كامپيوتري مانند: مقابله كنندة ديكتة كلمات، فرهنگ لغت، و گنجواژهها تحقق يافت ؛ و در اوايل دهة 1990 بعضي از اين دستگاهها دايرة المعارفها را نيز شامل شدند. عيب اصلي اين دستگاهها اين بود كه نميشد براي استفاده از آثار مختلف از آنها استفاده كرد. در سال 1991 شركت سوني دستگاه كتاب الكترونيك خوان را در ايالات متحده عرضه كرد كه ابعاد آن 412*1116*638 اينچ و وزن آن كمتر از دو پوند و قادر بود محتويات يك سي دي رام هشت سانتي متري را كه ظرفيت ذخيره 000/100 صفحه متن چاپي را داشت نشان دهد. هنگام عرضه اين دستگاه به بازار يك دو جين از اين قبيل لوحها وجود داشت كه از آن جمله ميتوان به لوحي اشاره كرد كه حاوي محتويات دايرة المعارف 26 جلدي كامپتون بود و لوحي كه حاوي فرهنگ الكترونيكي آمريكن هريتچ و گنجواژه الكترونيكي روجتز بود. آثار مرجعي نظير اينها نخستين كتابهاي الكترونيكي بودند. دستگاه توليدي شركت سوني كه اولين از نوع خودش بود، كاربردي آسان نداشت، ولي با در دست داشتن آن استفاده كننده ميتوانست به طرق مختلف به جستجوي اطلاعات بپردازد: مثلاً به دنبال يك موضوع با استفاده از كلمات، به دنبال يك موضوع وسيعتر از طريق سياههاي از كلمات، و به دنبال يك مقاله از طريق واژههاي كليدي موجود در عنوان مقاله و يا از طريق ارجاعات متقابل، گشت.
در سال 1991 شركت اَپل يك كامپيوتر شخصي به نام پاور بوك را به بازار عرضه كرد كه كيفيت بالاتري از دستگاه ارائه شده توسط شركت سوني داشت. در اوايل سال بعد يعني 1992 شركت وواياژر Voyager نشر مجموعهاي از آثار چند رسانهاي را روي سي. دي. رام آغاز كرد كه براي استفادة پاور بوك ساخته شده بود.
مشهورترين لوح فشرده سي. دي. رام است كه بهبود يافته لوحهاي فشردهاي است كه در سال 1982 توسط دو شركت سوني و فيليپس كه مشتركاً آن را اختراع كرده بودند به بازار عرضه شد. از آن زمان تاكنون متجاوز از 6 ميليون سي. دي. رام 12 سانتي متري و بيش از 400ميليون دستگاه سي. دي. رام خوان به فروش رسيدهاند .
تحقيق و توسعه سبب توليد لوحهاي جديدي به نام دي. وي. دي رام شده است كه در سال 1997 به بازار عرضه شد و ظرفيت آن چهارده برابر ظرفيت سي. دي. رام است. دي. وي. دي خوان ميتواند سي. دي. رامهاي موجود را نيز بخواند. ادامه تحقيقات ميتواند سبب توليد دي. وي. دي. رَم شود كه حافظه آن ميتواند بازيابي كتاب و مقاله را سهولت بخشد. پيش بيني ميشود كه تحقيقات بيشتر منجر به توليد مشتقاتي از دي. وي. دي .گردد كه احتمالاً ظرفيت ذخيرة يك كتابخانه كوچك را روي يك لوح دارند.
در توليد سي. دي. رام دستگاه مشابه دستگاه چاپ در چاپ روي كاغذ دستگاه تكثير سي. دي. رام است. فرايند نسخه برداري اساساً مشابه نسخه برداري در كامپيوترهاي شخصي است، اما دستگاههاي تكثير بزرگ تجارتي توان كنترل كيفيت دارند، كه البته دستگاههاي كوچك فاقد آن هستند. در سال 1993 تعداد ناشرين كتابهاي الكترونيكي به قدري بود كه نمايشگاه كتاب فرانكفورت يكي از سالنهاي بزرگ خود را به حدود 170 ناشر كتاب، مجله الكترونيكي و چند رسانهايها اختصاص داد. در ماه ژوئن 1994 انجمن كتابفروشان امريكا براي نخستين بار بخشي از نمايشگاه خود را به نشر الكترونيكي اختصاص داد.
راهنماي بينالمللي نشريات ادواري اولريخ از ويرايش سال 1987-1986 اطلاعات مربوط به مجلات الكترونيكي را در مجموعه خود فهرست كرد كه 1200 عنوان را شامل ميشد. نُه سال بعد با 360 درصد افزايش تعداد آنها به 5517 عنوان رسيد.
جدولي كه ميبينيد به شكلي موجز و مفيد سه سري از فنآوريهاي به كار گرفته شده براي تكثير مكانيكي كتاب طي پنج قرن و نيم گذشته، را نشان ميدهد. جالب است كه از شش فرايند مرتبط با تكنولوژي گوتنبرگ و افست فقط يك فرايند يعني صحافي در هر دو مشترك و مشابه است، حال آنكه از پنج فرايند اصلي مرتبط با افست و كتاب الكترونيكي چهار مورد مشابه هستند، و فقط در مورد چاپ متفاوت هستند كه يكي به كتاب چاپي صحافي شده و ديگري به سي. دي. رام منتج ميشود. البته براي كساني كه ميدانند تكنولوژي كامپيوتر جزء اصلي افست و تكنولوژي كتاب الكترونيكي است، تشابه اجزاء مرتبط شگفت آور نيست.
فنآوريهاي چاپ و توليد آثار چاپي از 1450-2000
|
كتاب الكترونيك |
چاپ افست |
گوتنبرگ |
|
حروف و نشانههاي رقومي شده |
حروف و نشانههاي رقومي شده |
قالب حروف |
|
حروفچيني ماشيني |
حروفچيني ماشيني |
ريختهگري حروف |
|
حافظه كامپيوتر |
حافظه كامپيوتر |
گارسه |
|
حروفچيني ماشيني |
حروفچيني ماشيني |
حروفچيني |
|
دستگاه تكثير لوح فشرده |
چاپ افست |
ماشين چاپ دستي |
|
|
صحافي |
صحافي |
|
سي.دي.رام |
كتاب جلد شده |
كتاب جلد شده |
كتابخانههاي الكترونيك در جهان و جايگاه ايران در اين عرصه
مراكز اطلاع رساني، منجمله كتابخانه نقشي مهم در چرخة انتقال اطلاعات ايفا ميكنند. كتابخانهها با سياستها و روشهاي كار ويژة فراهم آوري و ذخيرة مواد، يك بايگاني دائمي از دستاوردهاي حرفهاي تدارك ميبينند و برپايي منبع و گنجينهاي براي دستيابي به چنين پيشينهاي را ضمانت ميكنند. افزون بر آن، به مدد فهرست نويسي، رده بندي، و نمايه سازي به سازماندهي و نظارت بر متون و آثار ميپردازند. مراكز خدمات نمايه سازي و چكيده نويسي و ناشران كتابشناسيهاي ملي نيز در امر سازماندهي و نظارت بر اطلاعات نقشهاي برجستهاي بر عهده دارند.
در واقع برداشتهاي متفاوتي از كتابخانههاي الكترونيك وجود دارد. بعضيها فروپاشي كتابخانههاي سنتي و پيدايش كتابخانههاي بدون كتاب را نويد ميدهند و حتي تصاويري از كتابخانههاي نوين كه عبارتست از فضايي كه فقط پايانههاي كامپيوتري و يا كامپيوترهاي شخصي كه به صورت شبكه كامپيوتري عمل ميكنند در آن ديده ميشوند. گروه ديگر كه واقع بينانهتر ميانديشند معتقدند كه كتابخانهها باقي خواهند ماند ولي به ناچار تغييراتي در نظامهاي كتابخانهاي پديد خواهد آمد. واژه تكنولوژي اطلاعات براي بسياري از كتابداران و حتي غيركتابداران آشناست. اين واژه اساساً به استفاده و كار برد كامپيوتر در كتابخانه اطلاق ميشود. كاربردهاي مختلف كامپيوتر در كتابخانه ميتواند كمك خوبي براي ارائه بهتر خدمات در كتابخانه باشد. بسياري از فعاليتهايي كه به صورت دستي انجام ميپذيرد با كمك كامپيوتر ميتواند سريعتر و دقيقتر انجام گيرد و حتي كارهايي كه انجام آن به دليل وقت گير و خسته كننده بودن معمولاً انجام نميگيرد با استفاده از كامپيوتر ميّسر گردد. كار سفارش و پيگيري و كنترل آن و تهيه آمارهاي مختلف از آن جمله است. بردن اطلاعات برگه دان كتابخانه، عليرغم اين كه بسياري از كتابداران منجمله خود اينجانب حذف برگه دان سنتي كتابخانه را توصيه نميكنيم، به روي كامپيوتر ميتواند در كنار برگه دان معمولي كتابخانه سهولت بازيابي اطلاعات را ممكن و حتي بهينه سازد. امروزه اغلب كتابخانههاي دنيا تلاش ميكنند نه تنها اطلاعات برگه دان كتابخانه خود را كامپيوتري كنند بلكه از پايگاهها و بانكهاي اطلاعاتي موجود استفاده كنند. حتي با ايجاد شبكههاي كامپيوتري محلي و يا راه دور امكان استفاده از برگه دانهاي ديگر كتابخانهها و بازيابي اطلاعات بدون مراجعه به كتابخانه را فراهم آورند. استفاده از اينترنت در كتابخانه يكي از رايجترين كاربردهاي كامپيوتر در كتابخانه به شمار ميآيد. استفاده از سي. دي. رام نيز به دليل سهولت استفاده و فقدان مشكلات ارتباطات پيوسته كامپيوتري رواج بسيار دارد. اگر بخواهم يك به يك كاربردهاي جاري و احتمالي كامپيوتر در كتابخانه را بر شمرم، بيترديد از حوصلة اين مقال خارج است. يك نكته را لازم ميدانم اشاره كنم، آن هم اينست كه با پيشرفت بسيار سريع تكنولوژي اطلاعات؛ اطلاع رساني كه محيط بر تكنولوژي اطلاعات بود امروزه محاط بر آن است و اين تكنولوژي است كه بعضي تغييرات را به كتابخانهها و مراكز اسناد ديكته ميكند. و طبيعي است كه لازم است كتابداران خود را براي رويارويي با اين تغييرات آماده كنند و تلاش كنند تغييرات با نظر ايشان و طبق اصول و استانداردهاي كتابداري و اطلاع رساني انجام گيرد، چرا كه در غير اينصورت متخصصان كامپيوتر و تكنولوژي اطلاعات براي ايشان تصميم خواهند گرفت، و ممكن است اين تصميم هيچ تناسبي با عملكرد كتابخانه و اصول كتابداري نداشته باشد. به نظر من شايد بهتر است به عوض فكر كردن به كتابخانه الكترونيك به عنوان كتابخانهاي فاقد كتاب و مدارك كاغذي بايد به استفادة بهتر از فنآوريهاي نوين انديشيد. به عنوان مثال يكي از دل نگرانيهاي نظريه پردازان كتابداري مسئله رشد سريع كتابخانههاي دانشگاهي است و بسياري از آنها اين مسئله را مطرح ميكنند كه عاقبت كار كتابخانههاي دانشگاهي چه خواهد بود؟ شكي نيست كه با استفاده از فنآوريهاي نوين ميتوان سرعت رشد فيزيكي كتابخانههاي دانشگاهي را كاهش داد و از امكان ذخيرة حجم بالايي از اطلاعات در فضايي بسيار كوچك براي صرفه جويي در فضاي كتابخانه سود برد.به عنوان مثال بسياري از آثار مرجع چند جلدي به صورت سي. دي. رام به بازار عرضه شدهاند مثل دايرة المعارف بريتانيكا كه روايت چند رسانهاي آن در سه لوح فشرده به بازار آمده است. همچنين با استفاده از نظام كامپيوتري دستيابي عموم به برگه دانهاي كتابخانهها و سود جستن از نظام همكاري بين كتابخانهاي ميتوان بسياري از مواد را از ديگر كتابخانهها به امانت گرفت و در اختيار مراجعه كننده قرار داد و به اين ترتيب مجموعة كتابخانههاي عضو نظام همكاري بين كتابخانهاي غنيتر خواهد شد. مسئله بعدي استفاده از اينترنت و پايگاههاي موجود در آن است كه خود مقولهاي است جداگانه و جاي بحث بسيار دارد. لازم است به نكتهاي ديگر اشاره كنم، در حال حاضر مرتباً تعداد كتابهاي رايگان موجود در اينترنت روبه افزايش است و نسخه برداري يا انتقال آن بدون هيچ مانعي به راحتي امكانپذير است و لذا ميتوان از آنها نيز استفاده كرد. يكي از مسائلي كه بايد در اين راستا به آن انديشيد انتقال تدريجي متن كتابها به حافظه كامپيوتر است كه سبب خواهد شد در آيندهاي نه چندان دور مراجعين كتابخانهها به ويژه كساني كه براي يافتن منابع براي انجام تحقيقي به كتابخانه مراجعه كردهاند پس از شناسايي منابع مورد نياز، با استفاده از تجهيزات كامپيوتري بسيار ساده اطلاعات مورد نياز را ذخيره و سپس به كامپيوتر شخصي خود در خانه يا محل كار منتقل و از آن استفاده كنند، بدون اينكه مجبور باشند اصل تمام منابع را به امانت بگيرند.
لازم است اشارهاي داشته باشم به جايگاه كتابخانههاي ايران در اين مقوله اگر چه ميخوانيم، ميشنويم و ميبينيم كه كامپيوتر به شكلهاي مختلف و براي كاربردهاي مختلف به كتابخانههاي كشور راه پيدا كردهاند، ولي تا آنجايي كه من ديدهام بخش اعظم كامپيوترهاي موجود در كتابخانهها در اصل به عوض ماشين تحرير و براي تكثير فهرست برگهها و در درجه دوم به جاي برگه دان مورد استفاده قرار ميگيرند. تعداد كتابخانههايي كه از امكانات بيشتر كامپيوتر استفاده ميكنند خيلي زياد نيست. به هر تقدير تلاشهايي انجام پذيرفته است كه همگي قابل تقدير هستند و قصد من در اينجا ايرادگيري نيست، فقط چند توصيه را در اينجا مطرح ميكنم:
1. براي يافتن جايگاهي بهتر در عرصه عصر الكترونيك لازم است نظام كتابخانهاي كشور باز نگريسته شود و كتابخانههاي آموزشگاهي و كودكان تقويت شوند.
2. با همكاري كتابخانههاي عمومي به ويژه دبيرخانه هيات امناي كتابخانههاي عمومي كشور كتابخانههاي كلاسي تشكيل و فعال شود.
3. واحدهاي درسي رشته كتابداري و اطلاع رساني در مقاطع مختلف بازنگري و تغييرات و اصلاحات لازم صورت گيرد.
4. آموزش ابتدائي، راهنمايي و دبيرستان بازنگري و تغييرات و اصلاحات لازم انجام گيرد و تلاش شود پروژههاي درسي نقش خوبي در آموزش داشته باشند. كه در اين راستا آموزش آموزگاران و دبيران بسيار ضروري است و علاوه بر ايشان مديران و مسئولين آموزش و پرورش نيز بايد در دورههاي ضمن خدمت مرتبط شركت كنند.
5. اهميت مسئله مطالعه و نقش كتابخانه در اعتلاي عادت مطالعه از طريق رسانههاي گروهي به درستي به جامعه معرفي شود.
در خاتمه از خداوند متعال ميخواهم ما را در راه رسيدن به اعتلاي روحي و علمي و اعتلاي كشور ياري كند "انشاء اللّه "
منابع
1. Baumbach, Donna, "Hypermedia," Macmillan Encylopedia of Computers (New York: Macmillan, 1992), 508.
2.Bell, Alan E, "Next Generation Compact Discs," Scientific American 275 (July 1996): 42, 44, 46.
3. Bush, Vannevar, "As We May Think," Atlantic Monthly (July 1945): 641-49. Reprinted in From Memex to Hypertext, ed.J.M. Nyce and P. Kahn (Boston: Harcourt Brace Jovanovich, 1991), 87, 104.
4. Engelbart, Douglas C., "Letter to Vannevar Bush and Program on Human Effectiveness," in From Memex to Hypertext, ed.J.M. Nyce and P. Kahn (Boston: Harcourt Brace Jovanovich, 1991), 235, 236, 237.
5. Landow, George P., Hypertext: The Convergence of Contemporary Critical Theory and Technology (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1992), 5.
6. "Roll Over Gutenberg," Economist, Oct. 18, 1993, 105.
7. Yankelovich, Nicole, Norman Meyrowitz, and Andries van Dam, "Reading and Writing the Electronic Book," Computer, Oct. 1985, 15-30.
