فهرست مطالب
انواع مقاله
مقالات را از چند ديدگاه ميتوان دستهبندي كرد. يكي از اين دستهبنديها ميتواند بر اساس محتواي اطلاعات مقاله باشد كه از اين منظر مقالات به چهار نوع تحقيقي، تحليلي، مروري و گردآوري تقسيم ميشوند:
1. مقالة تحقيقي (پژوهشي): برگرفته از تحقيقي است كه بهتازگي پايان يافته است و چون متكي بر يافتههاي تحقيقاتي است، گزارش تحقيق نيز به آن گفته ميشود.
2. مقالة تحليلي: اين نوع مقاله كه به نام مقاله نظري نيز شناخته ميشود، مقالهاي است كه مؤلف با استفاده از منابع پژوهشي پيشين، نظرية خاصي را در حوزة كار خود مطرح مينمايد. در اين نوع مقاله نويسنده ممكن است نظريههاي قبلي را گسترش دهد، آنها را با استفاده از شواهد استحكام بخشد، آنها را بهشكل ديگري بيان كند يا آنها را مورد تأمل و ترديد قرار دهد.
3. مقالة مروري: اين مقاله به تحليل كلان و ارزيابي انتقادي نوشتههايي ميپردازد كه قبلاً منتشر شده است. مؤلف مقاله مروري از طريق مقولهبندي، يكپارچهسازي، و ارزشيابي متون منتشر شدة پيشين، سير پيشرفت پژوهشهاي جاري را در جهت روشن ساختن مسئلهاي مشخص دنبال ميكند.
4. مقاله گردآوري: اين نوع مقاله صرفاً به گردآوري و انعكاس نقطهنظرهاي مختلف مندرج در نوشتههاي مرتبط با موضوعي خاص ميپردازد و در واقع كار تازهاي را عرضه نميكند. تفاوت آن با مقاله تحليلي اين است كه به ارائه نظريه جديدي منتهي نميشود و نيز با مقاله مروري اين تفاوت را دارد كه الزاماً به سنجش و ارزيابي كليه آثار قبلي نميپردازد.
البته علاوه بر 4 مورد ذكر شده، گونههاي ديگري از نوشتههاي مجلات وجود دارند كه از فراواني كمتري برخوردارند؛ نظير ياداشتهاي انتقادي، نقد و بررسي، گزارش كوتاه و... كه براي پرهيز از اطاله كلام از توضيح آنها خودداري ميشود (حري، 1380).
با توجه به اينكه نوشته حاضر بيشتر بر مقاله تحقيقي تأكيد دارد، لازم است ابتدا اجزاء مقاله تحقيقي و در ادامه شيوه نوشتن اينگونه مقالهها مورد بحث و بررسي واقع شود.
اجزاء مقاله
عنوان
عنوان هر اثر جلوهاي از هويت آن اثر است؛ خواه اثر هنري باشد يا علمي. عنوان فشردهاي منظبط از مطالب متن است (حري، 1380). عنوان بايد مختصر، گويا و جذاب باشد تا بتواند علاوه بر ايجاد انگيزه مطالعه در خواننده، او را در انتخاب مقاله مورد نيازش راهنمايي كند.
چكيده
چكيده خلاصه كوتاهي از مقاله همراه با نكات اصلي متن مقاله است و بهگونهاي تنظيم ميشود كه خواننده را در تصميمگيري براي مراجعه يا عدم مراجعه به اصل مقاله قادر ميسازد. محتواي چكيده حاوي مطالبي است كه نويسنده مقاله بر آنها تأكيد ورزيده است. طول چكيده معمولاً تابع نوع مقاله در دست چكيدهنويسي است (نشاط، ج 1).
مقدمه
مقدمه سرآغاز هر مطلب يا مبحث است و با اشاره به مسائل و مشكلات موجود در آن زمينه، يافتههاي قبلي در باره موضوع مورد بحث را به اختصار شرح ميدهد و در پايان به ارائه راهحل ميپردازد. درواقع پيوند ميان نويسنده و خواننده از طريق مقدمه صورت ميگيرد و ضروري است كه روان و جذاب باشد (ابوالحسني، 1381).
متن اصلي
متن يا بدنه اصلي مقاله شامل اهداف، روش كار، پيشينه پژوهش، محدوديتها و نارساييها، يافتهها و نتيجهگيري است. بنابر اين بايد پيام اصلي نويسنده را بهطور مفصل بيان كند به نحوي كه خواننده با مطالعه آن بتواند نتيجه مورد انتظار را دريافت نمايد. معمولاً پس از بدنه اصلي مقاله، يعني در پايان مقاله يا تحقيق از كساني كه در تهيه نوشته يا تحقيق به او كمك كردهاند تشكر و قدرداني ميكند. آخرين بخش مقاله فهرست مآخذ ميباشد.
شيوه نوشتن مقاله
براي نوشتن مقاله، بايد مراحل و اقداماتي بهصورت گام به گام طي كنيم كه در اينجا به بررسي آنها ميپردازيم:
1. مشخص كردن موضوع كلي .
داشتن انگيزه لازم براي يافتن موضوع مناسب و توجه به نيازهاي جامعه از مسائل مهم در اين مرحله است.
2. بررسي و تحليل موضوع بهلحاظ ارزشمندي و امكانپذيري.
براي ارزشيابي و امكانپذير بودن نگارش مقاله ميتوان چند سؤال طرح كرد:
موضوع مقاله تا چه اندازه ارزشمند و بديع است؟ از چه جنبهاي و براي چه كساني مفيد خواهد بود؟ آيا تهيه چنين مقالهاي امكانپذير است و موانع ومشكلات احتمالي انجام كار كدام است؟ در صورتي كه بتوانيم براي اين پرسشها پاسخي مناسب بيابيم، طبيعتاً مراحل نوشتن آسانتر خواهد بود.
3. طرحريزي مقدماتي و تدوين ساختار كلي
تهيه فهرست مقدماتي مطالب، تهيه عنوان بخشهاي اصلي و فرعي، توجه به هدف و طيف مخاطبين، هماهنگي بين ساختار و نوع مقاله و مشورت با افراد صاحبنظر از مواردي است كه در اين مرحله بايد در نظر گرفته شود.
4. تعيين برنامه زماني براي انجام كار (مديريت زمان)
زمانبندي مناسب و انجام مرحله به مرحله كارها از مسائلي است كه تهيه و تدوين مقاله را در مدت زمان از پيش تعيين شده امكانپذير ميسازد.
5. جستجو براي يافتن منابع اطلاعاتي پايه
منابع اطلاعاتي پايه شامل دايرهالمعارفهاي موضوعي، خلاصه مقالات و... است.
6. جستجو براي يافتن اطلاعات مرتبط (تهيه كتابشناسي مقدماتي)
پس از مطالعه و بررسي منابع پايه، با استفاده از برگهدان كتابخانه و يا از طريق جستجو در شبكههاي اطلاعاتي (اينترنت) ميتوان كتابشناسي اوليه را تهيه و منابع اطلاعاتي تخصصي را شناسايي و گردآوري كرد.
7. مطالعه منابع اطلاعاتي مهم و مرتبط براي محدود و مشخص كردن موضوع و رويكرد مقاله.
با مطالعه منابع اطلاعاتي اصلي و كليدي ميتوان دامنه موضوعي را مشخص كرد. علاوه بر اين اعتبار و غناي مقاله بستگي به منابعي دارد كه مورد استفاده قرار ميگيرد.
8. مطالعه عميق منابع گردآوري شده و يادداشتبرداري هدفمند
9. مرتب كردن يادداشتها بر اساس فهرست مطالب و بازنگري و پالايش آنها
10. نوشتن متن مقاله (نسخه اوليه)
بهتر است نوشتن مقاله با مطالب سادهتر شروع و از پرنويسي و اطاله كلام خودداري شود. توجه به هدف، ساختار و مخاطب و رعايت انسجام و پيوند منطقي ميان بخشها و پاراگرافها و رعايت آيين نگارش صحيح از نكات مهمي است كه نويسنده مقاله بايد به آن توجه كند.
11. مرور متن اوليه و اصلاح آن (تهيه نسخه دوم)
بسياري از صاحبنظران پيشنهاد ميكنند كه پس از آماده شدن نسخه اوليه، يك يا چند روز مقاله را كنار بگذاريم و پس از آن به بررسي و مرور مقاله بپردازيم. هنگام بررسي مقاله بايد جملات و پارگرافهاي غير ضروري حذف شوند و نكات مهم مقاله در مقايسه با مقالات ديگر برجسته شود. توالي و ترتيب مطالب به درستي كنترل شود.
12. مشورت با افراد متخصص و صاحبنظر و اصلاح نهايي مقاله
13. تهيه و تدوين چكيده، كليدواژه، مقدمه و فهرست مآخذ و در پايان تهيه نسخه نهايي مقاله
نكته قابل تأمل در اين مورد اين است كه تمام موارد ذكر شده در اين بند بايد پس از اتمام نوشتن متن اصلي صورت گيرد، و در واقع چكيده برگرفته از كل متن است، و مقدمه بر اساس متن نوشته شده تهيه ميگردد، در حاليكه گاهي اوقات برخي افراد در پاسخ به فراخوان مقالات سمينارها و كنفرانسها ابتدا چكيده يا خلاصه مقاله خود را تهيه و ارسال ميكنند و اگر چكيده مقاله مورد قبول برگزار كنندگان واقع شد اقدام به تهيه متن كامل مقاله ميكنند كه اين كار مسلماً ساختار و محتواي مقاله لطمه خواهد زد. همچنين در خصوص فهرست مآخذ بايد توجه داشت كه يكي از اصول اخلاقي و مهم در نگارش، استناد به منابع و مآخذي است كه در حين كار مورد استفاده قرار ميگيرد. استناد و ذكر منابع مورد استفاده علاوهبر ارج نهادن به آثار ديگران، باعث افزايش اعتبار و ارزش اثر خواهد شد.
14. انتخاب مجله مناسب و ارسال مقاله براي چاپ و انتشار آن (فتاحي، 1384).
توجه به سابقه، درجه اعتبار ( علمي- پژوهشي، ترويجي و...) و خطمشي مجله (گرايش موضوعي)، مدت زمان انتظار براي چاپ مقاله، از نكاتي است كه هنگام انتخاب مجله بايد مد نظر گرفته شود.
معيارهاي كنترل طرح و ساختار اوليه مقاله
اگر بخواهيم بر اساس پژوهشي كه در حوزه موضوعي مورد علاقه خود انجام دادهايم، مقاله بنويسيم، ميتوانيم با طرح چند سؤال به ارزيابي طرح و ساختار اوليه مقاله بپردازيم.
- دليل انجام تحقيق چه بود؟
- چه فرضيههايي مورد آزمايش قرار گرفتند و چه نتايجي بهدست آمد؟
- چه روشهايي مورد استفاده قرار گرفت و اطلاعات چگونه جمعآوري شد؟
- چه پيشنهادهايي براي انجام اينگونه پژوهشها در آينده وجود دارد؟
همانطور كه ميدانيم هر نويسندهاي به قصد چاپ و نشر مقالهاش در مجلات معتبر دست به قلم برده و مطلبي را مينويسد. از طرف ديگر ميدانيم كه هر مجلهاي با توجه به خطمشي خود، كيفيت و محتواي مقالات دريافت شده را مورد بررسي و ارزشيابي قرار ميدهد. بنابراين بهتر است پرسشهايي كه از طرف داوران مجله براي ارزيابي مقاله مطرح ميشوند، پيشاپيش از سوي نويسنده مطرح و به آنها پاسخ مناسب داده شود. اين روش علاوه بر صيقل خوردن مقاله باعث ميشود تا نارساييهاي احتمالي آن برطرف شده و از استحكام لازم برخوردار گردد.
كلام آخر
براي نوشتن بايد از همين امروز شروع كرد. بنويسيد، بنويسيد، اصلاح كنيد و باز بنويسيد و اصلاح كنيد تا ترس از نوشتن را از بين برده و به مرحله ورزيدگي برسيد. هيچوقت انتظار نداشته باشيد كه بدون تمرين عملي، اولين نوشته شما بيعيب و نقص از كار درآيد و مطمئن باشيد نويسندگان سرشناسي كه امروز با آثار ارزشمند آنها آشنا هستيم نيز اين مراحل را گام به گام سپري كردهاند. بنابراين اگر ميخواهيد در اين راه موفقيتي كسب نماييد، بدون هيچ وقفه و ترديدي از همين حالا قلم را برداريد و شروع به نوشتن كنيد. سخن آخر اينكه بنويسيد،
منابع و مآخذ
1. ابوالحسني، محسن. چگونه مقاله علمي بنويسيم و آن را به چاپ برسانيم. تهران: انستيتو پاستور ايران، 1381.
2. حرّي، عباس. آيين نگارش علمي. تهران: هيأت امناي كتابخانههاي عمومي كشور، دبيرخانه، 1380.
3. فتاحي، رحمتالله. كارگاه شيوه نگارش مقاله تحقيقي. به همت انجمن كتابداري و اطلاعرساني، 29 ارديبهشت 1384.
4. نشاط، نرگس. چكيده و چكيدهنويسي. دايرهالمعارف كتابداري و اطلاعرساني. ج 1، ص 721.